حقوق افغانستان

بنام خداوند بخشنده ومهربان

قسمت اول

تاریخچه هواپیما ربایی:

اولین حادثه ی هواپیماربایی جهان در سال 1930 و در آغاز جنگ سرد، بین شرق و غرب به وقوع پیوست. در این حادثه انقلابیون پرو یک هواپیمای فوکر را به تصرف خود در آوردند تا بدین وسیله از کشور فرار کنند. موج عمده ی هواپیماربایی از آگوست 1947 شروع و تا مارس 1953 ادامه داشت. پنج سال بعد در سال 1958، موج دوم هواپیماربایی شروع شد این دوره آغاز شد که هم زمان با به قدرت رسیدن کاسترو در کوبا بود. به گونه ای که طی مدت 13 سال حدود 25 هواپیماربایی موفق و 7 مورد ناموفق به وقوع پیوست. هدف بیش تر هواپیمارباها فرار از یک کشور کمونیستی به یک کشور غیرکمونیستی بود.
هواپیماربایی در جهان:
به طور کلی 364 مورد هواپیماربایی از سال 1930 تا 1981، در جهان به وقوع پیوسته است که 124 مورد آن در آمریکای شمالی، 103 مورد در آمریکای جنوبی، 83 مورد در اروپا، 40 مورد در آسیا و 14 مورد در آفریقا اتفاق افتاده است.
اولین حادثه ی انهدام هواپیما در تاریخ 7 می سال 1949، هنگامی رخ داد که یک هواپیمای خطوط هوایی فیلیپین، در جریان یک عملیات برنامه ریزی شده سقوط نمود. در این حادثه یک بمب ساعتی که توسط یک زن و مرد اجیر شده به قصد کشتن یکی از مسافرین در هواپیما جاسازی شده بود، منفجر شد.
دومین حادثه انهدام هواپیما در تاریخ 9 سپتامبر 1949، زمانی که یک هواپیمای 3- DC خطوط هوایی کانادا در فاصله ی 40 مایلی منطقه ی کبک در حال پرواز بود، به وقوع پیوست.
بعد از این تاریخ از سال های 1971 تا 1991، به تناوب، هواپیماهای کشوری مورد انهدام واقع شده اند. بیشترین تعداد انهدام هواپیما 31 مورد بوده که در سال 1977 اتفاق افتاده است. از طرف دیگر حمله به فرودگاه های غیرنظامی و هم چنین سایر تاسیسات مشابه، در تاریخ هوانوردی جهان، تا کنون باعث تلفات، جراحات و خسارات زیادی شده است. قبل از 28 دسامبر سال 1968، فرودگاه بین المللی بیروت، به وسیله ی نیروهای رژیم اشغالگر قدس مورد حمله قرار گرفت.
در فاصله ی سال های 1985 تا 1998، موارد متعددی از حمله به تاسیسات فرودگاه ها و هواپیماها اتفاق افتاد که عبارتند از:
2 دسامبر 1984: یک هواپیمای ایرباس خطوط هوایی کویت که با 161 سرنشین راهی کراچی بود، توسط چهار نفر فلسطینی در فرودگاه تهران ربوده شد. این راهزنان هوایی خواستار آزادی 17 زندانی در کویت بودند، نیروهای ایرانی توانستند پس از شش روز هواپیما را به تصرف درآورند و گروگان ها را آزاد کنند.
14 ژوئن 1985: بوئینگ 727 TWA که با 153 نفر مسافر به سوی رم در پرواز بود، به بیروت برده می شود. پس از 17 روز یعنی در 30 ژوئن، با دخالت دولت سوریه، تمام مسافران آزاد می شوند.
23 نوامبر 1985: سه هواپیماربا، یک بوئینگ 737 شرکت هواپیمایی مصر را که با 97 سرنشین راهی قاهره بود، در فرودگاه مالت می ربایند. آنان خواهان حرکت به سوی لیبی یا تونس بودند. دو مسافر از پنجره هواپیما بیرون انداخته می شوند. پس از 22 ساعت مذاکره یکی از واحدهای خبره مصر، عملیات خود را آغاز می کند و هواپیمارباها مغلوب می شوند.
25 دسامبر 1986: یک بوئینگ 737 خطوط هوایی عراق با 91 مسافر توسط یک کماندو ربوده شد. هواپیما که در حال پرواز از بغداد به عمان بود در فرودگاهی در عربستان سعودی فرود آمد و در آن جا منفجر شد که در نتیجه 62 نفر جان خود را از دست دادند.
20 آوریل 1988: بوئینگ 737 خطوط هوایی کویت با 11 سرنشین در مشهد (ایران) ربوده می شود. این ماجرا که 16 روز به طول می انجامد، سرانجام در الجزایر با ناکامی هواپیماربایان به پایان می رسد.
24 دسامبر 1994: چهار نفر الجزایری، هدایت یک ایرباس 300- A را در فرودگاه الجزایر به دست می گیرند. روز 26 دسامبر، ایرباس از الجزیره بر می خیزد و در مارسی فرود می آید نیروهای ضربت ژاندارمری فرانسه، با حمله به داخل هواپیما، مسافران را آزاد می کنند. در این عملیات چهار هواپیماربا کشته می شوند.
21 ژوئن 1995: یکی از اعضای فرقه ی آئوم، یک بوئینگ 747 ژاپنی را، با 365 سرنشین، در فرودگاه هاکودات (شمال ژاپن) به تصرف در می آورد. او خواهان آزادی شوکوآساهارا، رهبر فرقه ی آئوم است، 16 ساعت بعد، حمله ی نیروهای ژاپنی آغاز می شود و تمامی مسافرین بی هیچ آسیبی آزاد می شوند.
26 اوت 1996: یک ایرباس 310- A شرکت هواپیمایی سودان که با 199 مسافر از خارطوم به سوی عمان در پرواز بود، توسط 7 هواپیماربای عراقی ربوده می شود و به فرودگاه استانستر، (در شمال لندن) برده می شود. آنان پس از 20 ساعت و بدون هیچ خشونتی تسلیم می شوند.
23 نوامبر 1996: هواپیماربایان اتیوپیایی، یک بوئینگ خطوط هوایی اتیوپی در مسیر آدیس آبابا، به نایرویی و آبیجان را بر فراز کنیا می ربایند. این هواپیما، به علت کمبود سوخت در اقیانوس هند سقوط می کند.
24 مه 1998: سه پاکستانی مسلح یک هواپیمای فوکر خطوط داخلی پاکستان را با 29 مسافر، می ربایند تا مخالفت خود را با آزمایش های هسته ای پاکستان در ایالت بلوچستان ابراز کنند. روز 25 مه، هواپیماربایان در شهر حیدرآباد در 160 کیلومتری کراچی دستگیر می شوند.
12 آورین 1999: چهار چریک ارتش آزادی بخش کلمبیا، خلبان یک فوکر 50 شرکت هواپیمایی آوانسای کلمبیا را وادار می کنند که در باند مخفیانه ای در شمال کشور فرود آید. آنان 26 مسافر و خدمه را به جنگل سیمیتی می برند.
24 دسامبر 1999: چهار هواپیماربای مسلح، کنترل یک ایرباس شرکت هواپیمایی هند را با 192 سرنشین که ازکاتماندو (نپال) راهی دهلی نو بود، به دست گرفتند، طی این حادثه 4 نفر جان خود را از دست می دهند.
هواپیماربای در ایران:
اولین هواپیماربایی از ایران در تاریخ 31/3/1349 به وقوع پیوست. در این روز سه نفر ایرانی، یک هواپیمای جت مسافربری هواپیمایی ملی ایران را با تهدید مسلحانه ربوده و آن را به عراق بردند و دولت عراق به آن ها پناهندگی سیاسی داد.
شهریورماه 49: دومین هواپیماربایی از ایران انجام گرفت و یک فروند هواپیمای مسافربری هواپیمایی ملی ایران توسط سه ایرانی به کشور عراق برده شد و سه هواپیماربا از دولت عراق پناهندگی سیاسی گرفتند.
دی ماه 49: سومین هواپیمای مسافربری ایران توسط 6 نفر ربوده و به عراق برده شد، هواپیماربایان در عراق تحت تعقیب قرار گرفته و برای محاکمه به ایران منتقل شدند.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، هواپیماربایی در ایران طی سال های 1358، 1362، 1363، 1364، 1365 و 1368 تکرار شد. آخرین هواپیماربایی در سال 1374 اتفاق افتاد، در این واقعه هواپیمای ساها در مسیر تهران- کیش، توسط یکی از خدمه ی هواپیما ربوده شده و در فلسطین اشغالی به زمین نشست. دولت اشغالگر اسراییل در یک برنامه ی نمایشی مسافران را بعد از یک روز توقف آزاد نمود و با تشکیل یک دادگاه فرمایشی، برای رباینده حکم 15 روز حبس و اعطای پناهندگی صادر نمود.
هم چنین موارد متعددی از هواپیماربایی به کشور ایران به وقوع پیوسته است که برخی از آن ها عبارتند از:
ربودن بوئینگ 737 خطوط هوایی عراق به ایران در سال 1353
دومین مورد هواپیماربایی به ایران در تاریخ 9/6/58 از فرودگاه رم اتفاق افتاد. در این واقعه هواپیمای 8- DC آلیتالیا با 129 سرنشین در مسیر تهران- بیروت- رم، پس از برخاستن از فرودگاه رم ربوده و به تهران آورده شد.
در تاریخ هوانوردی ایران تاکنون با مواردی از انهدام هواپیما روبه رو بوده ایم:
در تاریخ 13/2/61 هواپیمای حامل اقای بن یحیی، وزیر امور خارجه ی الجزایر، در مسیر پرواز به تهران، مورد حمله ی رژیم عراق قرار می گیرد که در اثر آن کلیه ی سرنشینان هواپیما از بین می روند.
در تاریخ 1/12/64 یک فروند هواپیمای شرکت خدمات هوایی کشوری آسمان از نوع اف 27 در حوالی اهواز با 44 سرنشین مورد حمله موشکی هواپیمای جنگی عراق قرار گرفت و کلیه ی سرنشینان آن شهید شدند.
در روز یک شنبه 12 تیرماه 67 (سوم ژوئیه 1988) هواپیمای غول پیکر جت ایرباس 300- A شرکت هواپیمایی ج.ا.ا با 296 سرنشین (با بیش از 118 کودک و زن) از ملیت های مختلف (15 نفر تبعه ی امارات متحده ی عربی، 10 نفر تبعه ی هند، 6 نفر تبعه ی پاکستان، 6 نفر تبعه ی یوگسلاوی، یک نفر تبعه ی ایتالیا، 258 نفر تبعه ی ایران) و با شماره ی پرواز 655 و علامت ثبت EP- IB، در مسیر بندرعباس- دبی، از طریق راه هوایی بین المللی آ- 59 و در ارتفاع 1400 پا، هدف دو فروند موشک (اس- ام) پرتاب شده از سوی ناوگان فوق مدرن وینسنس آمریکای جنایتکار قرار گرفت و در آب های خلیج فارس سقوط کرد.

هواپیما ربایی درافغانستان:

درافغانستان برای اولین مرتبه درسال 2000 میلادی یک فروند هواپیما شرکت هوایی دولتی( آریانا افغان هوایی شرکت) از سویی نه نفر رباینده افغانی ربوده شد که درلندن به زمین نشست ربایندگان از دولت انگلستان خواهان پانهندگی شدند که دولت مذکور دراول به تشویق هواپیما ربایی ازدادن پناهندگی ابا ورزید ولی بعدها بدلیل وجود حاکمیت طالبانی درافغانستان ونبود تضمین برای اجرای یک محاکمه عادلانه بر تصمیم خود تجدید نظر نمود که این موضوع باعث جنجال درداخل دولت انگلستان شده وقوه قضائیه براین تصمیم حکومت معترض شد وادعانمود که این عمل میتواند دامنه هواپیما ربایی را گسترش دهد اما ربایندگان درمقام دفاع ازخود ابرازداشتند که این عمل را برای فرارازچنگ حکومت دکتاتوری طالبانی وبه منظورنجات جانشان مرتکب شده وکدام نیت سوءازین عمل نداشته است.

که این استدلال موردقناعت واقع شده هرنه نفرپناهندگی دریافت کردند

قسمت دوم

کنوانسیون هایی بین المللی درمورد هواپیما ربایی:

با اولین اقدام درمورد هواپیما ربایی درجهان درسال 1930 (درین حادثه انقلابیون پرویک هواپیمایی فوکر7 را به تصرف خود درآوردند تا بدین وسیله ازکشود فرارکنند) مسله امنیت هواپیماوپروازبصورت جدی مطرح شد.

با وقوع این حادثه دولت ها وحقوقدانان درصددچاره جویی ومبارزه با هواپیماربایی برآمدند.

اولین اقدام به کنوانسیون راجع به جلوگیری ومجازات تروریزم درسالی 1937 مربوط است.

دراین کنوانسیون مقررات درخصوص اعمال غیرقانونی علیه هواپیمایی ملکی وحمله به مسافرین وضع شده است.

این کنوانسیون فقط به تصویب هند رسید ووقع جنگ جهانی دوم مانع لازم الاجرا شد ن ان گردید.

پس ازآن کنوانسیون شکاگو مقرراتی هرچند کلی تری را درزمینه امنیت هواپیما وضع کرد ولی مهمترین کنوانسیونهایی که درمورد تامین امنیت هواپیمایی غیرنظامی ومبارزه با هواپیما ربایی تصویب شداست عبارت اند از:

الف:کنوانسیون 1963 راجع به جرایم وبرخی اعمالی ارتکابی دیگر درهواپیما :

این کنوانسیون به منظور تعین صلاحیت دولت ها درموردجرایم ارتکابی درهواپیما وهمچنین تعین وظایف ومسولیت فرمانده هواپیما تهیه وتنظیم شده طبق بند چهارم ماده1 کنوانسیون توکیو،مقرراتی این کنوانسیون درمورد هواپیماهاییکه به منظوربمباری نظامی یا گمرکی یا پلیسی بکارروند به اجراگذاشته نخواهند شد.

یعنی کنوانسیون صرفا مربوط به هواپیما غیرنظامی خواهدبود.

طبق این کنوانسیون درصورت وقوع جرم درهواپیما اصل برصلاحیت دولت محل ثبت هواپیما میباشد (بند1 ماده 3 )

همچنین دولت ثبت کننده هواپیما اجازه داردکه برای احرازصلاحیت خود درمورد رسیدگی به جرایم ارتکابی در هواپیما یی که نزد او به ثبت رسیده است اقداماتی لازمرا به عمل آورد .

اماغیر ازدولت ثبت کننده هواپیما ،دول دیگر صالح نیزدررسیدگی به جرایم واعمال ارتکابی درداخل هواپیما هستند ،اما این صلاحیت منوط به وجود شرایط مندرج ماده 4 کنوانسیون هست .

ماده 4 کنوانسیون توکیومقررمیدارد که "دولت عضویکه دولت ثبت کننده هواپیما نباشد ، نمتواند به منظور اعمال صلاحیت اجرایی خود درمورد جرم ارتکاب یافته درداخل هواپیما مداخله کند ،مگردرموارد زیر:

1- جرم درسرزمین آن دولت اثراتی ایجادکند

2- جرم توسط یا علیه تبع آن دولت یامتفقین دایمی آن ارتکاب یافته باشد

3- جرم امنیت آن دولت را به مخاطره انداخته باشد

4- جرم ناقض قواعد ومقررات جاری آن دولت ناظربرپرواز یا مانور هواپیما باشد

5- اعمال صلاحیت برای رعایت تعهدات ناشی ازیک موافقتنامه چندجانبه بین المللی برای آن دولت ضروری باشد

ب:کنوانسیون 1970 لاهه راجع به جلوگری از تصرف غیر قانونی هواپیما :

با افزایش چشم گیر اقدامات هواپیما ربایی درسطح جهان ،لزوم تدوین مقررات درجلوگیری ازتصرف غیرقانون هواپیما بیش ازپیش احساس شد وتوسط کنوانسیون لاهه تحقق یافت !

طبق بند 3 ماده3 کنوانسیون 1970 لاهه ، کنوانسیون مذکورفقط شامل مواردی است که محل برخاست یا نشیت واقعی هواپیمایی که درآن جرم واقع شده است خارج ازدولت ثبت کننده آن هواپیما باشد،اعم ازاینکه هواپیما پروازداخلی یا بین المللی انجام دهد.

طبق بند فوق،تنها درموردیکه محل برخاست یا نشست هواپیما ،میدان غیر ازمیدان هوایی دولت ثبت کننده هواپیما باشد ، مفاد این کنوانسیون اجرا خواهد شد.

به عبارت دیگر اقدام هواپیماربایی صرفا شامل اقداماتی میگرددکه درچارچوب تعریف شده فوق صورت گیرد .

بنابراین چناچه هواپیمای ربوده شده ازمیدان هوایی دولت متبوع ثبت کننده هواپیما ،پروازکند ودرمیدان هوایی واقع درقلمرو دولت ثبت کننده هواپیما فرود آید مفاد کنوانسیون مجرانخواهد بودوعمل مرتکب مطابق قوانین داخلی دولت ثبت کننده برسی خواهدشد.

کنوانسیون مذکورصلاحیت قضایی دولتی را که یک هواپیمایی ربوده شده درخاک کشورش فرودآمده باشد ، حتا اگر آن دولت هیچ نوع ارتباطی باحادثه نه ازلحاظ مالکیت هواپیما ونه ازلحاظ مسافران ونه از لحاظ ملیت یا ادعاهایی ربایندگان هواپیما نداشته باشد ،برسمیت میشناسد .

به اساس ماده 7 این کنوانسیون دولت هایی عضو درصورت فرود یک به هواپیمایی ربوده شده درخاک آنها باید یکی از طرق زیررا انتخاب وبه آن عمل نماییند

1- استرداد ربایندگان به کشور یا کشورهایی زینفع

2- تحویل آنها به مقامات ذیصلاح قضایی کشود خودجهت محاکمه ومجازات

ج:کنوانسیون 1971 منتورال راجع به جلوگری ازاعمال غیرقانونی علیه امنیت هواپیما یی غیر نظامی:

کنوانسیون لاهه صرفا مقرراتیرا درباره اقداماتی جنایتکارانه علیه هواپیما وضع کرده بود .

از آنجاییکه اقداماتی جنایتکارانه تنها متوجه هواپیما نیست ،یکسال پس تدوین کنوانسیونی فوق الذکر حفظ امنیت تاسیسات وسرویس هایی هواپیمایی مانند ایستگاه ها ، میدان های هوای ، برج های مراقبت وغیره مورد توجه قرارگرفت وکنوانسیون منتورال درمورد جلوگری از اعمال غیرقانون علیه امنیت هواپیمایی غیرنظامی به تصویب رسید .

ماده 1 کنوانسیون 1971 اعمال غیرقانونی علیه امنیت هواپیمایی غیرنظامی را به شرح زیر بیان میکند .

1- هرکس برخلاف قانون عمدا مرتکب اعمال زیرشوند مجرم شناخته میشوند

- علیه سرنشین هواپیمایی درحال پرواز به عمل خشونت آمیزی مبادرت کند که طبیعت آن عمل امنیت هواپیما را به مخاطره اندازد

- هواپیمایی درحال پرواز را ازبین ببرد ویا به این هواپیما خسارت واردسازد

- به نحوی ازانحا دستگاه ویاموادی درهواپیما درحال خدمت قراردهد ویاوسیله قراردادن آنشود که موجب ازبین رفتن هواپیما شده ویا مسبب خسارتی که پرواز آنرا غیرمقدورسازدوطبیعت اعمال مذبورامنیت هواپیمایی درحالی پروازرا به مخاطره اندازد

- تاسیسات یاسرویس هایی هوانوردی را ازبین ببردیا آسیب برساند یا کاری آنهارا مخطل کند یا سطبیعت هریک ازاین اعمال امنیت هواپیماییدرحالی پرواز را به مخاطره اندازد

2- همچنین هرکس به اعمال زیر مبادرت ورزد مرتکب جرم میشود .

- ارتکاب هریک از جرایم مذکور بند 1 ماده حاضر را شروع کند

- شریک جرمی شخص باشد که این اعمال رامرتکب شود ویا ارتکاب آنهاراشروع کند.